thành cổ châu sa Quảng NgãiChâu Sa hay thành Hời là tên một thành do người Chăm tạo dựng, tọa lạc tại khu vực hạ lưu, tả ngạn sông Trà Khúc, thuộc huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi.Tòa thành cổ nằm cách TP. Quảng Ngãi 7 km về phía đông bắc, cạnh tuyến quốc lộ 24B, từ Quán Cơm (giáp QL số 1) đi cảng biển Sa Kỳ; phía nam giáp sông Trà Khúc, phía bắc giáp sông Hàm Giang, phía đông giáp cánh đồng Dinh, phía tây giáp núi Bàn Cờ.

Thành Châu Sa có hai lớp thành nội và thành ngoại. Thành nội hình chữ nhật, cạnh dài 580m nằm theo hướng Bắc – Nam, chiều rộng 540m. Chiều cao tường thành hiện đo được 4-6m, chân thành rộng 20-25m, mặt thành rộng 5-8m. Bao bọc khuôn viên thành là những bờ hào rộng 20-25m, khá sâu. Nối thành nội với sông Trà là hai gọng thành, còn gọi là càng cua. Gọng thành phía Đông bắt đầu từ góc Đông Nam, dài chừng 500m, vốn là nơi sản xuất gốm. Gọng thành phía Tây bắt đầu từ góc Tây Nam, dài gần 700m. Thành nội mở 5 cửa Đông, Bắc, Tây, Nam và Tây Nam. Cửa Nam là cửa chính, tại cửa này và cửa Đông, cửa Tây Nam có đắp vọng lâu bằng gạch nhô cao hơn các cổng còn lại.

Thành ngoại, kết hợp giữa các đoạn đào đắp với địa hình tự nhiên, khéo léo tận dụng đồi núi thấp và các sông con, rạch nước, ao đầm vốn chằng chịt trong vùng. Thành ngoại chỉ đắp ba cạnh, cạnh Tây và Đông đắp kiên cố, cạnh Bắc dựa vào núi, phía nam nhìn ra sông Trà Khúc nên không có bờ thành.

Châu Sa là thành lũy kiên cố và cũng là trung tâm kinh tế của người Chăm ở phía Nam. Do người dân san lấp thành dường đi nên dấu tích còn lại của thành Châu Sa chỉ khoảng 3km, bờ thành rộng 4m, chiều cao 6m, chu vi chừng 4km cùng với những hào thành có hình bàn cờ nối với Cổ Lũy vốn là tiền đồn của người Chăm. Tại đây, những đêm tối trời chỉ cần đốt lên một ngọn lửa là quan quân ở thành Châu Sa sẽ nhận ra tín hiệu cấp báo có quân giặc tới.

Quá trình khai quật thành Châu Sa đã phát hiện ra nhiều loại gốm cổ, thẻ bài cổ và dấu vết của một kho lương thực lớn.

Trong thành Châu Sa tìm thấy một tấm bia có niên đại năm 903, trên bia ghi thông tin về hai vị vua đầu tiên của vương triều Indrapura (875-982) là Indravarman II và Jaya Simhavarman. Vì vậy thành Châu Sa ít nhất là đã tồn tại trong thời kỳ vương triều Indrapura ở thế kỷ IX-X và là một trung tâm hành chính, kinh tế quan trọng của châu Amaravati, một địa điểm quan trọng thông thương với các nước trong khu vực.

Sau nhiều biến động của lịch sử, từ nửa cuối thế kỷ XV, nơi đây đã thuộc về triều đình phong kiến Đại Việt và được dùng làm thủ phủ của các cơ quan cai quản đạo Thừa Tuyên Quảng Nam, trong đó có phủ Tư Nghĩa, nay là vùng đất tỉnh Quảng Ngãi.

Năm 1924, kiến trúc sư người Pháp Henry Parmentier đã tìm thấy ở đây các di chỉ văn hóa và đưa về trưng bày tại Bảo tàng Điêu Khắc Chăm Pa ở Đà Nẵng. Mãi đến 70 năm sau, thành Châu Sa mới được công nhận là di tích quốc gia. Vì thời gian giữa phát hiện và công nhận khá lâu nên nhiều đoạn thành đã bị người dân san lấp thành đường đi.

( Sưu tầm: http://thuexequangngai.net)